दादासाहेब तोरणे (रामचंद्र गोपाळ तोरणे) हे भारतीय चित्रपटसृष्टीचे आद्य पुरस्कर्ते मानले जातात.
त्यांचा जन्म सुकळवाड येथे 13 एप्रिल 1890 रोजी झाला. हे गाव भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात महत्त्वाचे ठिकाण बनतेकारण इथूनच भारतातील पहिल्या चित्रपट निर्मात्यांपैकी एक उदयास आला.
दादासाहेब तोरणे
दादासाहेब तोरणे – भारतीय चित्रपटसृष्टीचे अग्रदूतदादासाहेब तोरणे (रामचंद्र गोपाळ तोरणे) हे भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांचा जन्म 13 एप्रिल 1890 रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण तालुक्यातील सुकळवाड या गावात झाला.1912 साली त्यांनी “श्री पुंडलिक” हा चित्रपट निर्माण केला. हा चित्रपट भारतातील सर्वात पहिल्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. हा एक मूकपट असून तो मराठी नाटकावर आधारित होता. या चित्रपटाचे चित्रीकरण भारतात झाले, परंतु त्याचे प्रोसेसिंग लंडन येथे करण्यात आले.श्री पुंडलिक हा चित्रपट 18 मे 1912 रोजी मुंबईतील कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ येथे प्रदर्शित झाला आणि तो दोन आठवडे चालला. या चित्रपटाचे विशेष म्हणजे त्याचे चित्रीकरण वेगवेगळ्या भागांत करून नंतर एकत्र जोडण्यात आले. त्यामुळे “फिल्म एडिटिंग” या संकल्पनेची सुरुवात याच चित्रपटातून झाली असे मानले जाते.या चित्रपटाची कथा दादासाहेब तोरणे यांच्यासह नानासाहेब चित्रे आणि रामराव किर्तिकर यांनी लिहिली होती.जरी श्री पुंडलिक हा चित्रपट सर्वात पहिल्या चित्रपटांपैकी एक असला, तरी भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक म्हणून दादासाहेब फाळके यांना मान्यता मिळाली. कारण त्यांचा “राजा हरिश्चंद्र” (1913) हा चित्रपट पूर्णपणे भारतात तयार झाला होता.
चित्रपटसृष्टीतील सुरुवात
1912 मध्ये त्यांनी Shree Pundalik हा चित्रपट तयार केलाहा चित्रपट भारतातील सर्वात सुरुवातीच्या चित्रपटांपैकी एक मानला जातोहा मूकपट (Silent Film) होता आणि मराठी नाटकावर आधारित होता विशेष बाब:चित्रपटाचे चित्रीकरण भारतात झालेपण प्रोसेसिंग (processing) लंडनमध्ये झाले
त्यांचे महत्त्व
भारतीय चित्रपटसृष्टीचे पहिले प्रयोगशील निर्माते
सुकळवाड सारख्या छोट्या गावातून मोठा इतिहास घडवणारे व्यक्तिमत्त्व
भारतीय सिनेमा उद्योगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील महत्त्वाचे योगदानकर्ते
वाद आणि मान्यता
काही इतिहासकार श्री पुंडलिक ला भारताचा पहिला चित्रपट मानतातपण अधिकृतपणे हा मान Dadasaheb Phalke यांच्या Raja Harishchandra (1913) ला दिला जातो कारण: फाळके यांचा चित्रपट पूर्णपणे भारतात तयार झाला होता
भारतातील पहिला चित्रपट – श्री पुंडलिक (1912)भारतातील पहिला चित्रपट “श्री पुंडलिक” 18 मे 1912 रोजी मुंबईत प्रदर्शित झाला.हा चित्रपट एका लोकप्रिय मराठी नाटकाचे छायाचित्रण (photographic recording) होता.या मूकपटाचे दिग्दर्शन दादासाहेब तोरणे यांनी केले होते.
हा चित्रपट मुंबईतील कोरोनेशन सिनेमॅटोग्राफ येथे प्रदर्शित झाला आणि दोन आठवडे चालला.चित्रपटाचे चित्रीकरण वेगवेगळ्या भागांत करून नंतर एकत्र जोडले गेले.
👉 यालाच पुढे “फिल्म एडिटिंग” ची सुरुवात मानले जाते.या चित्रपटाची लांबी सुमारे 22 मिनिटे होती आणि त्याचे प्रोसेसिंग परदेशात (लंडनमध्ये) करण्यात आले.या चित्रपटाची कथा (स्क्रिप्ट)
👉 तोरणे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी – नानासाहेब चित्रे आणि रामराव किर्तिकर यांनी लिहिली.
आरंभीचे जीवन
गरीब कुटुंबात जन्मलेल्या तोरणे यांचे शिक्षण आर्थिक अडचणींमुळे अपुरे राहिले. मुंबईत ग्रीव्ह्स कॉटन कंपनीत काम करताना मशीनरीची आवड वाढली आणि इंग्रजी चित्रपट पाहून त्यांना स्वतः चित्रपट बनवण्याची प्रेरणा मिळाली.
1912 मध्ये त्यांनी Shree Pundalik हा चित्रपट तयार केला. ही भारतीय मूकपट असून दादासाहेब तोरणे यांनी निर्मित आणि दिग्दर्शित केला होता. तो भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो, कारण हा भारतातील सर्वात पहिला सार्वजनिकरित्या प्रदर्शित झालेल्या चित्रपटांपैकी एक होता.
प्रमुख तथ्ये
प्रदर्शन वर्ष: 1912
दिग्दर्शक: दादासाहेब तोरणे
प्रदर्शन स्थळ: मॅजेस्टिक सिनेमा, मुंबई
चित्रपट प्रकार: मूकपट (Silent film)
कालावधी: सुमारे 22 मिनिटे
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
श्री पुंडलिक हा महाराष्ट्रातील भक्त पुंडलिकाच्या जीवनावर आधारित नाट्यरूपांतर होता. हा चित्रपट मराठी रंगभूमीवरील लोकप्रिय नाटकावर आधारित होता आणि त्यातील अभिनय, पोशाख आणि सादरीकरणही नाट्यशैलीतच ठेवण्यात आले. त्याचे चित्रिकरण स्टेजवरच झाले होते आणि दृश्ये स्थिर कॅमेऱ्याने टिपली गेली होती.
श्री पुंडलिक आणि वाद
१९१२ मध्ये त्यांनी नाना चित्रे यांच्या मदतीने श्री पुंडलिक हा नाटकावर आधारित चित्रपट तयार केला. हा चित्रपट मुंबईच्या कोरोनेशन सिनेमागृहात १८ मे १९१२ रोजी प्रदर्शित झाला. तथापि, परदेशी छायाचित्रकार (जॉनसन) आणि लंडनमधील फिल्म प्रक्रिया यांमुळे हा पूर्णपणे ‘स्वदेशी’ चित्रपट मानला गेला नाही. परिणामी, वर्षभरानंतर आलेल्या राजा हरिश्चंद्र या चित्रपटाला भारताचा पहिला फिचर चित्रपट म्हणून गौरव मिळाला.
पुढील कारकीर्द
तोरणे यांनी १९२९ मध्ये बाबूराव पाई यांच्या सहकार्याने फेमस पिक्चर्स नावाची वितरण संस्था स्थापन केली आणि नंतर पुण्यात सरस्वती सिने टोन या स्टुडिओची स्थापना केली. शामसुंदर, आऊट घटकेचा राजा (भारतीय चित्रपटातील पहिली दुहेरी भूमिका), भक्त प्रल्हाद व छत्रपती संभाजी हे त्यांच्या उल्लेखनीय चित्रपटांपैकी काही आहेत.
वारसा
दादासाहेब तोरणे हे भारतातील पहिल्या संपादक, ध्वनी अभियांत्रिकी तज्ञ आणि वितरण व्यवसायातील पुरस्कर्ते म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या कुटुंबीयांनी आणि चित्रपट इतिहास अभ्यासकांनी त्यांच्या योगदानाची सरकारी मान्यता मिळावी यासाठी अनेक वेळा मागणी केली आहे.तोरणे यांच्या pioneering कार्यामुळे भारतीय चित्रपटसृष्टीची बीजे रुजली आणि तंत्रज्ञान, वितरण व ध्वनी क्षेत्रात पुढील विकासाचा मार्ग खुला झाला.
