शिक्षणाचे मूळ उद्दिष्ट केवळ अक्षरांची ओळख करून देणे किंवा पाठांतर करून घेणे एवढेच मर्यादित नाही. खऱ्या अर्थाने शिक्षण तेच आहे जे विद्यार्थ्याला जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम करते आणि त्याच्यातील सुप्त कलागुणांना वाव देते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सुकळवाड प्राथमिक शाळेने नेमका हाच आदर्श समाजासमोर ठेवला आहे. सुकळवाड ग्रामपंचायतीच्या एका आवाहनाला प्रतिसाद देत, शाळेतील विद्यार्थ्यांनी शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केलेली कागदी फुले आणि बुके (पुष्पगुच्छ) आज केवळ शाळेचीच नव्हे, तर संपूर्ण गावाच्या अस्मितेचा विषय ठरले आहेत.
१. उपक्रमाची संकल्पना आणि ग्रामपंचायतीचे आवाहन
कोणत्याही गावाचा विकास हा केवळ रस्ते, वीज आणि पाणी यावर अवलंबून नसून, त्या गावातील शैक्षणिक संस्था किती प्रगत आहेत, यावर अवलंबून असतो. सुकळवाड ग्रामपंचायतीने ही बाब ओळखून एक अभिनव विचार मांडला. ग्रामपंचायतीच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये, स्वागत समारंभात आणि शासकीय बैठकींमध्ये पाहुण्यांच्या स्वागतासाठी नैसर्गिक फुलांचे हार किंवा पुष्पगुच्छ आणले जात असत. यावर होणारा खर्च मोठा होता आणि ही फुले काही तासांतच कोमेजून जात असत.
ग्रामपंचायतीने शाळेला असे आवाहन केले की, जर शाळेतील मुलांनी आपल्या कलाकुसरीतून काही आकर्षक वस्तू किंवा फुले तयार केली, तर त्याचा वापर ग्रामपंचायतीच्या अधिकृत कार्यक्रमात केला जाईल. या एका कल्पनेने मुलांच्या प्रतिभेला एक मोठे व्यासपीठ मिळवून दिले.
२. मार्गदर्शक शिक्षकांचे योगदान: सौ. अस्मी तांबोळी आणि सहकारी
कोणत्याही मोठ्या प्रकल्पामागे एका खंबीर मार्गदर्शकाचा हात असतो. सुकळवाड शाळेत हा वारसा शिक्षिका सौ. अस्मी तांबोळी मॅडम यांनी समर्थपणे पेलला आहे. त्यांनी मुलांना केवळ कागद कापायला शिकवले नाही, तर त्या कागदाला जिवंतपणा कसा द्यायचा, याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले.
तांत्रिक कौशल्य: कागदाच्या विविध घड्या घालणे, पाकळ्यांचा आकार अचूक कापणे आणि त्यांना नैसर्गिक फुलांसारखा बाक देणे, हे काम तांबोळी मॅडमनी मुलांकडून अत्यंत चिकाटीने करून घेतले.
सांघिक कार्य: मुख्याध्यापक आणि शाळेतील इतर सर्व शिक्षक या उपक्रमात हिरिरीने सहभागी झाले. शिक्षकांनी स्वतः या कलेचा सराव केला आणि त्यानंतर मुलांच्या गटांना मार्गदर्शन केले. यामुळे शाळेत एक आनंदी आणि निर्मितीक्षम वातावरण तयार झाले.
३. निर्मिती प्रक्रिया: टाकाऊतून टिकाऊ आणि हुबेहूब सौंदर्य
मुलांनी तयार केलेली ही फुले पाहून कोणालाही ती कागदाची आहेत यावर विश्वास बसणार नाही. यामध्ये प्रामुख्याने क्रॅप पेपर, जिलेटिन पेपर आणि रंगीत कागदांचा वापर केला जातो.
विविधता: मुलांनी गुलाबाचे विविध प्रकार, झेंडू, लिली, आणि ऑर्किड यांसारखी फुले तयार केली आहेत. ही फुले बनवताना रंगसंगतीचा इतका अचूक विचार केला जातो की, ती नैसर्गिक फुलांच्या स्पर्धेत कुठेही मागे पडत नाहीत.
पुष्पगुच्छ (Bouquets) बांधणी: केवळ फुले बनवून मुले थांबली नाहीत, तर त्यांनी आकर्षक ‘बुके’ तयार करण्याचे तंत्रही आत्मसात केले आहे. जाळीदार कापड, रिबिन्स आणि सजावटीच्या साहित्याचा वापर करून हे बुके व्यावसायिक दर्जाचे बनवले जातात.
४. आर्थिक बचत आणि ग्रामपंचायतीला होणारा फायदा
या उपक्रमाचा सर्वात व्यावहारिक आणि मोठा फायदा म्हणजे आर्थिक बचत.
खर्चात कपात: एका मोठ्या कार्यक्रमात नैसर्गिक फुलांच्या बुकेवर हजारो रुपये खर्च होतात. सुकळवाड शाळेने तयार केलेल्या या बुकेमुळे हा खर्च पूर्णपणे वाचला आहे.
पुनर्वापर (Reuse): नैसर्गिक फुले एकदा वापरली की फेकून द्यावी लागतात. मात्र, मुलांनी तयार केलेली ही कागदी फुले खराब होत नाहीत. एका कार्यक्रमानंतर ही फुले स्वच्छ करून पुन्हा दुसऱ्या कार्यक्रमात वापरता येतात. हा ‘रिसायकल’ आणि ‘रियूज’चा फॉर्म्युला पर्यावरणासाठी अत्यंत पूरक ठरला आहे.
५. मुलांच्या प्रतिभेला मिळालेली प्रेरणा आणि आत्मविश्वास
जेव्हा एखादा लहान मुलगा त्याने स्वतः बनवलेले फूल एखाद्या मोठ्या अधिकाऱ्याच्या किंवा नेत्याच्या हातात स्वागतासाठी देताना पाहतो, तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतील चमक पाहण्यासारखी असते.
कौशल्याचा विकास: या उपक्रमामुळे मुलांच्या हातातील सफाई वाढली आहे. ‘लर्न अँड अर्न’ (शिका आणि कमवा) या तत्त्वाकडे जाण्याची ही पहिली पायरी आहे.
मानसिक विकास: एकाग्रता वाढवण्यासाठी हस्तकला हे उत्तम साधन आहे. तासनतास बसून बारीक काम केल्यामुळे मुलांची एकाग्रता वाढली असून, त्याचा सकारात्मक परिणाम त्यांच्या अभ्यासावरही होत आहे.
हातातील सफाई वाढली आहे. ‘
६. पर्यावरण पूरक पाऊल (Eco-Friendly Initiative)
आजच्या काळात प्लास्टिकच्या फुलांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे, जो पर्यावरणासाठी घातक आहे. सुकळवाड शाळेतील मुलांनी कागदी फुलांना प्राधान्य देऊन पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचा संदेश दिला आहे. कागद हा विघटनशील असल्याने यातून कोणतीही हानी होत नाही.
७. सामाजिक संदेश आणि कौतुकाची थाप
सुकळवाड शाळेचा हा उपक्रम आता केवळ शाळेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. संपूर्ण जिल्ह्यात या मॉडेलची चर्चा होत आहे. ग्रामपंचायत आणि शाळा यांच्यातील समन्वयाचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे. गावकऱ्यांमध्येही याबद्दल अभिमानाची भावना आहे. “आमच्या शाळेतील मुले ग्रामपंचायतीची शान वाढवत आहेत,” अशी भावना ग्रामस्थ व्यक्त करत आहेत.
८. भविष्यातील संधी
या उपक्रमाचा विस्तार झाल्यास, ही मुले भविष्यात स्वतःचे गृहउद्योग सुरू करू शकतात. सण-उत्सव, लग्न समारंभ किंवा घरगुती सजावटीसाठी अशा कागदी फुलांची मागणी मोठ्या प्रमाणावर असते. शाळेत मिळालेले हे बाळकडू त्यांना भविष्यात एक यशस्वी उद्योजक बनवू शकते.
९. निष्कर्ष: एक नवी क्रांती
सुकळवाड प्राथमिक शाळेतील शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांनी मिळून केलेली ही किमया खरोखरच वंदनीय आहे. सौ. अस्मी तांबोळी मॅडम यांचे मार्गदर्शन, मुख्याध्यापकांचे नियोजन आणि विद्यार्थ्यांची जिद्द यामुळे एका छोट्या कल्पनेने मोठ्या चळवळीचे रूप घेतले आहे. हा उपक्रम सिद्ध करतो की, जर इच्छाशक्ती असेल तर छोट्याशा गावातूनही जागतिक दर्जाचे विचार आणि कार्य घडू शकते.
सुकळवाड ग्रामपंचायतीने दाखवलेला विश्वास आणि शाळेने दिलेला प्रतिसाद हे महाराष्ट्रातील इतर शाळा आणि ग्रामपंचायतींसाठी दीपस्तंभाप्रमाणे मार्गदर्शक ठरणार आहे.
उपक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये एका दृष्टिक्षेपात:
कौशल्य विकास: विद्यार्थ्यांच्या हस्तकलेला व्यावसायिक वळण.
आर्थिक बचत: ग्रामपंचायतीच्या सार्वजनिक निधीचा सदुपयोग.
शिक्षक योगदान: सौ. तांबोळी मॅडम व इतर शिक्षकांचे अथक परिश्रम.
पर्यावरण स्नेह: कागदी फुलांच्या वापरामुळे नैसर्गिक साधनसंपत्तीची जोपासना.
पुनर्वापर: दीर्घकाळ टिकणाऱ्या साहित्यामुळे वारंवार होणारा खर्च टळला.
About the Author
